तिहारको चौथो दिन: गोवर्धन पूजा

तिहारको चौथो दिन: गोवर्धन पूजा, गोरु पूजा, र म्ह पूजा | प्रकृति, पशु र स्वयं ‘आत्मा’ को पूजा गर्ने अनुपम दिन

यम पञ्चकको चौथो दिन सांस्कृतिक र आध्यात्मिक रूपमा अत्यन्तै विविध र गहिरो महत्व राख्ने दिन हो। यो दिन, हिन्दू धर्मका विभिन्न समुदायहरूले आ-आफ्नो परम्परा अनुसार, प्रकृति (गोवर्धन पर्वत), पशु (गोरु), र सबैभन्दा महत्वपूर्ण, स्वयं आफ्नो ‘आत्मा’ (म्ह पूजा) को पूजा गर्दछन्।

यो दिनले हामीलाई बाहिरी संसार (प्रकृति र पशु) र भित्री संसार (आफ्नो शरीर) बीचको सन्तुलनको पाठ सिकाउँछ।

१. गोवर्धन पूजा र गोरु पूजा (Govardhan Puja and Goru Puja)

पौराणिक कथा (The Story of Govardhan):

यो कथा द्वापर युगसँग सम्बन्धित छ, जब व्रज (वृन्दावन) का मानिसहरूले वर्षाका देवता इन्द्रको पूजा गर्दथे। बाल-कृष्णले व्रजवासीहरूलाई सम्झाउनुभयो कि उनीहरूको जीवनको आधार देवता इन्द्र होइन, बरु गोवर्धन पर्वत हो, जसले उनीहरूका गाईवस्तुलाई घाँस-पात दिन्छ र पानीको स्रोत प्रदान गर्दछ।
कृष्णको कुरा मानेर, व्रजवासीहरूले इन्द्रको सट्टा गोवर्धन पर्वतको पूजा गर्न थाले। यो देखेर, इन्द्रदेव क्रोधित हुनुभयो र व्रजमा विनाशकारी वर्षा गराउनुभयो। तब भगवान श्री कृष्णले आफ्नो कान्छी औंलाले सम्पूर्ण गोवर्धन पर्वतलाई उठाएर छाता जस्तै बनाउनुभयो र समस्त व्रजवासी र गाईवस्तुलाई ७ दिनसम्म सुरक्षा प्रदान गर्नुभयो। अन्तमा, आफ्नो हार स्वीकार गर्दै इन्द्रले कृष्णसँग क्षमा मागे।

महत्व र पूजा विधि (Significance and Method):

• प्रकृतिको पूजा: यो पूजाले हामीलाई प्राकृतिक स्रोतहरूको (पर्वत, नदी, जमिन) सम्मान गर्न सिकाउँछ।
• अन्नकूट: यस दिन घरको आँगनमा गाईको गोबरले सानो गोवर्धन पर्वतको आकृति बनाइन्छ र त्यसलाई फूल, माला, र अन्न (अन्नकूट) चढाएर पूजा गरिन्छ।
• गोरु पूजा (Goru Puja): कृषि-प्रधान हाम्रो देशमा, गोरुलाई हलो जोतेर अन्न उब्जाउन मद्दत गर्ने मुख्य पशुधन मानिन्छ। यस दिन, गोरुलाई नुहाइदिने, माला-टीका लगाइदिने, र मीठो-मीठो रोटी, पिठो, र चामल खान दिएर उनीहरूको परिश्रमको सम्मान गरिन्छ।

२. म्ह पूजा (Mha Puja – Self-Worship)

नेवार समुदायको अनुपम परम्परा:
यो दिन विशेष गरी नेवार समुदायले “म्ह पूजा” अर्थात् “आफ्नो शरीरको पूजा” गर्दछन्। यो दिन उनीहरूको नयाँ वर्ष, “नेपाल संवत्” को सुरुवात पनि हो। (यद्यपि, कहिलेकाहीँ म्ह पूजा र नयाँ वर्षको दिन तिथि अनुसार फरक पर्न सक्छ।)

दर्शन र महत्व (Philosophy and Significance):

म्ह पूजाको दर्शन अत्यन्तै गहिरो छ। यसले भन्छ – “आफ्नो शरीरलाई चिन, आफ्नो आत्मालाई सम्मान गर। भगवान बाहिर मात्र होइन, तिम्रो आफ्नै शरीर भित्र पनि छ।”
यो आत्म-सम्मान, आत्म-शुद्धि, र आफ्नो अस्तित्वलाई स्वीकार गर्ने पर्व हो। शरीर स्वस्थ र पवित्र भए मात्रै धर्म, अर्थ, काम, र मोक्ष प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्ने मान्यता यसमा लुकेको छ।

पूजा विधि (Puja Method):

• मण्डल (Mandala): घरको भुइँमा, परिवारको हरेक सदस्यको लागि चामल, पीठो, र रंगहरू प्रयोग गरेर एक-एक वटा सुन्दर मण्डल (चक्र) बनाइन्छ।
• आत्म-पूजा: परिवारको सबैभन्दा ज्येष्ठ महिला (नकिं) ले हरेक सदस्यको मण्डलमा पूजा सामग्री (फूल, अक्षता, जजंका – कपासको बत्ती) चढाउनुहुन्छ।
• सगुन: त्यसपछि हरेक सदस्यलाई सगुनको रूपमा अण्डा, माछा, र ऐला (रक्सी) दिइन्छ, जसले जीवनका विभिन्न तत्वहरूलाई जनाउँछ।
• यो पूजाले व्यक्तिलाई नयाँ वर्षको लागि आध्यात्मिक र मानसिक रूपमा बलियो बनाउँछ।

निष्कर्ष

तिहारको चौथो दिनले हामीलाई सिकाउँछ कि पूजा केवल देवताको मात्र होइन। यो दिन हामीले प्रकृतिको, हामीलाई मद्दत गर्ने पशुहरूको, र सबैभन्दा माथि, हामी भित्र रहेको ईश्वरीय अंश – हाम्रो आफ्नै आत्माको सम्मान गर्नुपर्छ।
यस पावन दिन र नेपाल संवत्को नयाँ वर्षले तपाईंको जीवनमा सुस्वास्थ्य, आत्म-ज्ञान, र समृद्धि ल्याओस्।