आज, मिति २०८२/०७/१५, अर्थात् कात्तिक शुक्ल एकादशी, जसलाई “हरिबोधिनी एकादशी” भनिन्छ। यो एकादशी हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि वर्षकै सबैभन्दा ठूलो र महत्वपूर्ण एकादशी हो। “हरि” अर्थात् भगवान विष्णु, र “बोधिनी” अर्थात् “जाग्ने”।
आषाढ शुक्ल एकादशी (हरिशयनी एकादशी) का दिनदेखि क्षीरसागरमा सुत्नुभएका भगवान विष्णु, आजैको दिन चार महिनाको लामो निद्राबाट ब्युँझनुहुन्छ।
यही पवित्र दिनमा, भगवान विष्णुको अवतार मानिने शालिग्राम सँग माता तुलसी को विवाह (तुलसी विवाह) गर्ने परम्परा रहेको छ। यस दिनबाटै विवाह, व्रतबन्ध, तथा अन्य सबै शुभ र माङ्गलिक कार्यहरू पुनः सुरु हुन्छन्।
किन गरिन्छ तुलसी विवाह?
तुलसी विवाहको पछाडि एक गहिरो पौराणिक कथा लुकेको छ:
पौराणिक कथाअनुसार, ‘वृन्दा’ नामकी एक अत्यन्तै पतिव्रता र विष्णुभक्त नारी थिइन्। उनको विवाह ‘जलन्धर’ नामक असुरसँग भएको थियो। वृन्दाको पातिव्रत्य धर्मको शक्तिका कारण, जलन्धर अजेय र अमरजस्तै बनेको थियो, जसले गर्दा उसले तीनै लोकमा आतंक मच्चाएको थियो।
कुनै पनि देवताले जलन्धरलाई परास्त गर्न सकेनन्। तब सबै देवताहरू भगवान विष्णुसमक्ष पुगे। विष्णुले जलन्धरको आतंक रोक्नको लागि, जलन्धरकै रूप धारण गरेर (छल गरेर) वृन्दाको पतिव्रता धर्म नष्ट गरिदिनुभयो।
जब वृन्दालाई भगवान विष्णुको यो छलको बारेमा थाहा भयो, उनले क्रोधित भएर भगवान विष्णुलाई “तपाईं ढुङ्गा बन्नुहोस्” भनी श्राप दिनुभयो। वृन्दाको यही श्रापका कारण भगवान विष्णु ‘शालिग्राम’ (ढुङ्गा) को रूपमा प्रकट हुनुभयो।
आफ्नो भक्त वृन्दाको यस्तो अवस्था र श्राप देखेर, विष्णुले गल्ती स्वीकार गर्नुभयो र वृन्दालाई वरदान दिनुभयो: “तिमीले मेरो लागि यो श्राप दियौ, तर तिम्रो सतीत्व र भक्ति सधैं अमर रहनेछ। तिम्रो शरीरबाट ‘तुलसी’ नामक पवित्र बिरुवाको उत्पत्ति हुनेछ, र म शालिग्रामको रूपमा सधैं तिमीसँगै रहनेछु। तिम्रो (तुलसीको) पात बिना मेरो पूजा कहिल्यै पूर्ण हुनेछैन, र वर्षको एक पटक, यही दिन, मसँग तिम्रो विवाह हुनेछ।”
यही वरदानलाई सार्थक बनाउन र भगवान विष्णु र माता तुलसी (लक्ष्मीको स्वरूप) को मिलनको रूपमा, हरेक वर्ष हरिबोधिनी एकादशीको दिन तुलसीको विवाह विष्णु (शालिग्राम) सँग गर्ने परम्परा बसेको हो।
तुलसी विवाहको महत्व
- शुभ कार्यको थालनी: यो विवाह सम्पन्न भएसँगै, चार महिनादेखि रोकिएका सबै माङ्गलिक कार्यहरू (जस्तै विवाह, व्रतबन्ध) को ढोका खुल्छ।
- पुण्य प्राप्ति: जसले तुलसी विवाह सम्पन्न गराउँछ, उसलाई ‘कन्यादान’ गरे बराबरको पुण्य प्राप्त हुन्छ भन्ने विश्वास छ।
- सुख-समृद्धि: घरमा तुलसी विवाह गर्नाले परिवारमा सुख, शान्ति, र दाम्पत्य जीवनमा मधुरता आउँछ।
- ग्रह शान्ति: तुलसी र शालिग्रामको पूजाले घरको वास्तु दोष र ग्रह दोषहरूलाई शान्त पार्दछ।
तुलसी विवाहको सम्पूर्ण पूजा विधि
हरिबोधिनी एकादशीको दिन, तुलसी विवाहको लागि निम्न विधिहरू अपनाइन्छ:
१. तयारी (बिहान):
- एकादशीको दिन बिहानै उठेर व्रत बस्नुहोस्।
- घर र पूजा कोठा सफा गर्नुहोस्।
- तुलसीको मोठ (गमला) लाई सफा गर्नुहोस्, रङ्ग लगाउनुहोस्, वा सजाउनुहोस्। मोठको वरिपरि लिपपोत गर्नुहोस्।
२. मण्डपको निर्माण (साँझ):
- तुलसीको मोठलाई आँगन वा घरको बीचमा राख्नुहोस्।
- चारवटा उखु (sugarcane) को प्रयोग गरेर तुलसीको मोठको वरिपरि एउटा मण्डप (जग्गेजस्तो) बनाउनुहोस्।
- मण्डपलाई फूल, माला, र बिजुली बत्तीले सजाउनुहोस्।
३. शालिग्रामको स्थापना:
- भगवान विष्णुको प्रतीक ‘शालिग्राम’ लाई तुलसीको मोठमा, तुलसीको बोटको छेउमा स्थापना गर्नुहोस्।
- यदि शालिग्राम छैन भने, भगवान विष्णु वा कृष्णको तस्बिर वा मूर्ति पनि राख्न सकिन्छ।
४. तुलसीको श्रृंगार (कन्याको रूपमा):
- तुलसीको बोटलाई दुलहीको रूपमा सजाउनुहोस्।
- रातो रङ्गको चुनरी (घुम्टो) ओढाउनुहोस्।
- सिन्दूर, पोते, र चुराहरूले तुलसी माताको श्रृंगार गर्नुहोस्।
५. विवाह समारोह (शुभ साइतमा):
- परिवारका सबै सदस्यहरू भेला हुनुहोस्।
- पहिले गणेशजीको पूजा गर्नुहोस्।
- भगवान शालिग्राम (विष्णु) लाई पहेँलो वस्त्र र तुलसी माता (वृन्दा) लाई रातो वस्त्र (चुनरी) अर्पण गर्नुहोस्।
- दूध र घिउको मिश्रणले शालिग्राम र तुलसीलाई अभिषेक गराउनुहोस्।
- त्यसपछि, विवाहको सामान्य विधि जस्तै: टीका लगाइदिने, माला (सयपत्री) पहिराइदिने गर्नुहोस्।
६. गठबन्धन (लगनगाँठो):
- तुलसीको बोट र शालिग्रामलाई एउटा पहेँलो वस्त्र वा धागोले बाँधेर ‘गठबन्धन’ (लगनगाँठो) गरिदिनुहोस्।
७. भोग र आरती:
- विवाह सम्पन्न भएपछि, तुलसी र विष्णुलाई मौसम अनुसारका फलफूलहरू (जस्तै सुन्तला, ऊँखु, मुला, पिँडालु, भटमास) र मिठाईहरूको भोग लगाउनुहोस्।
- अन्तमा, दियो, कपूर बालेर भगवान विष्णु र माता तुलसीको भव्य आरती गर्नुहोस् र प्रसाद वितरण गर्नुहोस्।
हरिबोधिनी एकादशी र तुलसी विवाह केवल एक धार्मिक परम्परा मात्र होइन, यो प्रकृति (तुलसी) र परमात्मा (विष्णु) को अटुट सम्बन्धको उत्सव हो। यसले हामीलाई प्रकृति र अध्यात्मलाई सँगै राखेर जीवन जिउन सिकाउँछ।
भगवान विष्णु र माता तुलसीको कृपा तपाईं र तपाईंको परिवारमा सधैं बनिरहोस्।
आफ्नो चिना, वास्तु, वा जीवनका कुनै पनि समस्याको ज्योतिषीय समाधानको लागि, कान्छो ज्योतिष (चुरामणी पाण्डे) लाई सम्झनुहोस्।
